در طی دورانی که به آن جنگ دوازده روزه می‌گوییم و از ۲۳ خرداد تا ۵ تیرماه، طول کشید؛ شاهد بحرانی بودیم که کسب و کارها را تحت‌الشعاع قرار داد. خیلی واضح و ساده بخواهیم صحبت کنیم، اثر گرفتن کسب و کار از بحران بخشی از بحران است و طبیعی است که مردم، جوانب حیاتی‌تر زندگی خود را در اولویت بالاتری قرار دهند که شامل موارد زیادی من‌جمله تهیه خوراک و مسکن و … می‌شود.

در این پست، قصد دارم در مورد دو تجربه خاموشی اخیر و این که چقدر می‌توانست کسب و کارها را مورد عنایت قرار دهد، صحبت کنم. البته خاموشی اخیر، طولانی‌تر، دور از انتظارتر و عجیب‌تر بود و حتی پروژه‌های آزاد مانند پارچ‌لینوکس نیز از آن ضربات زیادی خوردند.

در جنگ ۱۲ روزه چه گذشت؟

پیش از جنگ ۱۲ روزه به یاد دارم که نسخه جدید مانی را دپلوی کرده بودم و حتی از دوستانم دعوت کردم که در وبیناری که به مناسبت ریلیز نسخه جدید برگزار کردم، شرکت کنند.

اما چندین ماه بعد در طی همان اتفاقات، به سبب قطعی اینترنت در سطحی مانند دیتاسنترها و عدم اتصال دیتاسنترهای ایرانی به اینترنت بین‌الملل و دسترسی نداشتن به زیرساخت، تا حد زیادی به کسب و کار؛ علی‌رغم این که همچنان در طی این ۱۲ روز بالا بود، به دلیل نداشتن مشتری؛ ضربات جبران‌ناپذیر وارد شد.

بسیاری از کاربران نیز در طی این مدت، از پلتفرم‌هایی که در خارج از ایران میزبانی می‌شدند به پلتفرم‌های داخلی کوچ کردند. و طبیعتا یک عده نیز فرصت را غنیمت شمارده و خود را به «خط سفید» و «لیست سفید» آغشته نمودند که بعدها در مورد آن صحبت خواهیم کرد و این پست، مجالی برای آن بحث ندارد.

موضوع مهم این است، در حالی که ضربات زیادی به جوانب مختلف زندگی مردم وارد شد، با بهانه‌های واهی، عده‌ای – که اصلا کاره‌ای هم نبودند – تلاش داشتند قطعی اینترنت در آن ابعاد گسترده را توجیه کنند که این هم در جای خود مایه تاسف و تعجب است.

موضوع مهم این است که طی چند ماه پس از آن ۱۲ روز، بسیاری از کسب و کارها، من‌جمله خود ما تصمیم گرفتیم که کرکره‌ها را پایین بکشیم و طبیعتا کسب و کارهایی که تعداد نیروی انسانی آن‌ها زیاد بود، دست به تعدیل نیرو زدند. این هم از نتایجی بود که خاموشی‌ها و شاید بهتر بگوییم، غیرقابل پیش‌بینی بودن رفتار تصمیم‌گیری در مورد حد و اندازه دسترسی‌ها به اینترنت، رقم زد. کسب و کارهای کوچک و متوسط تصمیم به تعطیلی گرفتند و بزرگترها هم در ابعاد بزرگ نیروهای خود را تعدیل کردند.

در وقایع اخیر چه گذشت؟

وقایع اخیر نیز دست‌کمی نداشت. کما این که در طی جنگ دوازده روزه، روز سیزدهم (پس از این که آتش‌بس پذیرفته شد و اوضاع تا حدی به حالت عادی خود باز گشت) اینترنت نیز به صورت فاز به فاز طی ۲۴ تا ۷۲ ساعت به حالت قبلی خود برگشت.

اما در وقایع دردناک اخیر، اینترنت هنوز که هنوز است با قطعی نسبتا گسترده مواجه است و بسیاری از افراد، هنوز قادر به برقراری یک اتصال پایدار نیستند. در واقع اینترنت هنوز به صورت کامل برنگشته و مایی که قادر به اتصال بودیم احتمالا «خوش‌شانس» بوده‌ایم که برخی از راه‌هایی که پیش‌تر برای اتصال به اینترنت استفاده می‌کردیم دوباره به کار افتادند. شاید هم بخاطر دانش فنی‌ای بود که داشتیم.

بهرحال کاری با این نداریم. در شرایط اخیر نیز همچنان وضعیت همان است. کسب و کارهایی که تصمیم به تعطیلی گرفتند و بسیاری در آستانه فروپاشی و تعطیلی هستند. بسیاری نیز منتظر فرصت مناسبی هستند تا تعدیل مودبانه انجام دهند (فی‌الواقع، عدم تمدید قرارداد برای سال جدید یا اعلام به نیروها که در سال جدید پذیرای ایشان نخواهند بود) و یا این که به شکل کلاسیک، تعدیل را انجام دهند.

از طرف دیگر، حجم مشتریان کاهش بسزایی دارد. نه به این خاطر که به اینترنت دسترسی ندارند، بلکه بخاطر این که وضعیت اقتصادی خوبی را تجربه نمی‌کنیم و منطقی و درست است که شخص، به جای آن که هوش مصنوعی تولید تصویر یا پلتفرم پخش موسیقی‌اش را شارژ کند، ترجیحش بر آن باشد که همان مبلغ را برای تهیه اقلام غذایی یا دارو پس‌انداز کند و این هم به خوبی قابل درک است.

کسب و کار در بحران، چگونه دوام بیاوریم؟

حقیقت این است که در چنین شرایطی، هیچ شخصی نمی‌تواند به شما یک رسپی درست برای دوام آوردن ارائه کند. با این که بسیاری از پاهای ثابت وبسایت ایسمینار (یا همان پکیج‌فروشانی که نهایت هنرشان این باشد که دستور poweroff در لینوکس را بدون تپق زدن به شما آموزش دهند و آن را به یک ویدئوی بیست دقیقه‌ای در آپارات تبدیل کنند) در حال فروختن پکیج‌ها «کسب و کار در بحران» و «کسب و کار در اینترنت ملی» و … به شما هستند، اما معمولا این افراد محتوایی کاملا تاریخ‌مصرف‌دار و سوپرمارکتی را به شما ارائه می‌کنند.

در طول این مدت هم زیاد پیش می‌آمد که در بسترهایی مانند «بله» با دوستان خود بحث کنیم که چطور می‌توانیم در این شرایط، دوام بیاوریم و خب در نهایت این پرسش‌ها با بن‌بست‌های تاریخی روبرو می‌شد. اما شاید بتوان در این مورد کمی بحث کرد و به نتایجی رسید.

در ادامه، بخشی از نتایجی که به آن رسیدیم را با شما به اشتراک می‌گذارم.

ایجاد درآمد خارجی، فقط توهم است.

شاید یک سال پیش توهم نبود اما در حال حاضر فقط توهم است. در ایران شما نمی‌توانید به راحتی درگاه پرداخت خارجی تهیه کنید و درگاه رمزارزی، مقبولیت چندانی ندارد (بخصوص اگر رمز تنها گزینه پرداختی باشد، معمولا شک زیادی در مخاطب خارجی ایجاد می‌کند که شما کلاهبردار باشید و …) و طبیعتا برای دریافت درگاه خارجی شما ملزم به ایجاد ارتباطی در خارج از کشور هستید.

کارهای فری‌لنسری و کار از راه دور نیز از روی میز حذف می‌شوند چرا که هیچ‌کس نمی‌داند چه زمانی و به چه مقدار قرار است دسترسی‌ها محدود شود و طبیعی است که به این شکل، تمامی کارفرماهای خارج از کشور (حتی ایرانی‌ها) ترجیحشان کار با افرادی از هند یا ویتنام باشد و به نیروهای انسانی داخل ایران اهمیتی ندهند.

زیرساخت داخلی کفاف کسب و کار مدرن را نمی‌دهد.

کسب و کارهای مدرن، نیازمند حجم زیادی از منابع سخت‌افزاری مانند GPU یا TPU یا حتی مقدار زیادی رم و پردازنده هستند و حتی بهترین(!) پرووایدرهای ایرانی نیز از تامین سخت‌افزار کافی برای آن‌ها، عاجز. چیزی که مشخص است این است که با این که بسیاری از افراد به دنبال کپی مدل‌ کسب و کارهای چینی برای بقا هستند، زیرساختی به گستردگی چین در اختیار نداریم.

یک مثال برای شما بیاورم آن هم این است که در طول دو قطعی اینترنت اخیر، وبسایت گپ‌جی‌پی‌تی که یکی از خدمات‌دهندگان سامانه‌های هوش مصنوعی است، در این مدت به جای مدل‌هایی مانند GPT-5.2 و یا Grok 4 و …، در حال ارائه مدل‌های کوچکتر احتمالا کوئن ۸ یا ۱۴ میلیارد پارامتری بود. حتی همین مدل‌ها، با این که به شدت سبک هستند و به سادگی می‌توانند روی یک گرافیک خوب مانند ۴۰۹۰ پاسخگوی تعداد زیادی کاربر باشند با کندی‌های شدید مواجه بود.

سوال این است، وقتی که یک استارتاپ قادر به تامین حتی یک ۴۰۹۰ نیست و دلیلش هم درآمد نیست (قاعدتا اگر قیمت‌های همان پلتفرم را چک کنید متوجه منظور خواهید شد) چه دلیلی دارد جز این که زیرساخت کافی در کشور وجود ندارد؟

انتظارات کاربران را نمی‌شود برآورده کرد!

مهم‌ترین رکن کسب و کار دیجیتال، میزان رضایت کاربران است تا با ریزش یا به عبارتی churn روبرو نشویم. اما در چنین شرایطی، برآورده‌سازی انتظارات کاربران تقریبا محال است.

به ابتدای مطلب و موضوع پارچ‌لینوکس برگردیم. پارچ‌لینوکس حتی در دسته کسب و کار هم قرار نمی‌گیرد و صرفا یک پروژه آزاد است و اصولا در پروژه آزاد و ناسودبر، شما تعهدی نسبت به کاربران ندارید. اما با این حال بسیاری از کاربران با علم به شرایط شاکی بودند که چرا قادر به نصب بسته و یا بروزرسانی سیستم‌عامل خود نیستند.

حالا در همین حال، تصور کنید که کسب و کاری که پول دریافت کرده و سودبر است، تعهداتی دارد که باید به آن عمل کند. در واقع همین تعهدات می‌تواند کسب و کار را زمین بزند. بسیاری از کسب و کارها، قول پشتیبانی در زمان بحران می‌دهند، قول جبران مافات می‌دهند و جالب این است که این موضوع همیشه در کسب و کارهای کوچک رخ می‌دهد و دانه‌درشت‌های اکوسیستم(!) معمولا به هیچ کجایشان هم نیست که چقدر از اعتبار، بسته یا آستانه مصرف مشتری هدر شده تا جبران کنند.

کسب و کار جدید تقریبا نشدنی است.

این هم نیازی به توضیح ندارد. کسب و کار جدید، امریست تقریبا نشدنی. چرا که شما باید بتوانید کاربر جذب کنید، کاربر را وفادار کنید و بتوانید از کاربرانتان پول دریافت کنید.

و در شرایطی که همه چیز ناپایدار است، این واقعا نشدنی‌ترین امر ممکن است. واقعا توضیح بیشتری برای این بخش به ذهنم نمی‌رسد. مگر این که اتفاق دیگری بخواهد رخ دهد که نمی‌دانیم چیست. بهرحال، فعلا بهتر است کمی دست نگه داریم.

جمع‌بندی

در پایان، باید بگویم که نوشتن بلاگ‌های طولانی برای من طاقت‌فرسا شده است چرا که نمی‌توانم تمرکز درستی داشته باشم. با این که تلاش می‌کنم در ادامه بیشتر بنویسم و احتمالا دو یا سه پست دیگر در طی روزهای آتی منتشر کنم (حداقل تا زمانی که به بلاگ دسترسی دارم و اینترنت خاموش نشده است) و موضوعات مختلفی در این پست‌ها پوشش داده خواهد شد.

در این پست، در مورد این که بحران‌ها چطور به ابربحران تبدیل می‌شوند و چطور باعث نابودی کسب و کار شما می‌شوند صحبت کردیم. مشخص نیست چه زمانی می‌شود اعلام کرد که می‌توانیم یک کسب و کار بدون دردسر ایجاد کنیم، اما خب نکته اصلی اینجاست که کسب و کار بدون مشتری به هیچ دردی نخواهد خورد.

در نهایت هم باید گفت که در حال حاضر اگر کمی دست نگه داریم و شرایط را بررسی درعمق‌تری کنیم، بهتر است و در نتیجه بهتر می‌توانیم پیرامون ایجاد یک کسب و کار، تصمیم‌گیری کنیم.

خیلی وقت پیش، در مورد این که جماعتی که خود را به نام نرم‌افزار آزاد معرفی می‌کنند، چگونه با پروژه جبیر و من برخورد کردند (لینک) و خب در سال گذشته هم گروه موسوم به «گروه کاربران گنو/لینوکس تهران» که به اختصار تهلاگ نامیده میشه هم برخورد جالبی نداشت (لینک) و خب این موضوعات، مجدد در یکی دو ماه گذشته داغ شدند. تصمیم گرفتم هرچه لازمه، بنویسم. البته بهتره قبل از اون، این مطلبی که در مورد تیر ۹۹ و اتفاقات پیرامونش هم نوشتم بخونید.

و این رو هم پیشاپیش، هشدار می‌دم که این مقاله، احتمالا شروعی بر اتفاقی به بزرگی و با حاشیه‌های تیر ۹۹ باشه، اما شخصا ترجیح خواهم داد که دور از گود بایستم. همانگونه که بسیاری از آقایان، دعواها را می‌سازند و بیرون گود می‌ایستند و می‌گویند «لنگش کن».

نرم‌افزار آزاد، محلی است برای یادگیری، نه دعوا و ترول‌بازی

گرچه احتمالا پس از این که این مطلب انتشار یابد، بسیاری از دوستان تلاش می‌کنند افراد حاضر در جامعه را متقاعد کنند که این بلاگ، به قصد ترول نوشته شده است، باید بگویم که خیر.

زمانی، دقیقا همان زمان که انجمن اوبونتو – که شاید هنوز هم از معدود هاب‌های نرم‌افزار آزاد در وب فارسی باشد – شخص من را ترول می‌کرد و به سیبل پرتاب عقده‌ها و کمبودهای شخصیتی ادمین‌ها و ناظران تبدیل شده بودم، به من عنوان ترول را دادند.

به قدری روی این عنوان پافشاری کردند که سال‌ها بعد، افراد معلوم‌الحال و پرونده‌سازی که در اکوسیستم شهره شهر هستند نیز مدام به این موضوع اشاره می‌کردند و سعی می‌کردند با این موضوع، دفاعیات شخص من از خود را تا حد زیادی بی‌معنا کنند.

این در حالیست که فلسفه نرم‌افزار آزاد، خلاف این موضوع است. نرم‌افزار آزاد ذاتا یک مفهوم Intersectional است و به افراد متفاوتی اجازه حضور می‌دهد، اما با سیستمی که به راه افتاده، هرچیزی را شاهدیم جز این مورد. در واقع به سبک اتحاد جماهیر شوروی، هرکس که در کمیته مرکزی تایید نشود، حق فعالیت ندارد. نمونه‌های زیادی از این موضوع هم در برخورد با پروژه‌ها و اشخاص دیده‌ایم.

این‌ها در حالیست که افرادی با گرایش واضح تجزیه‌طلبانه، نئونازیستی، چپ‌گرای افراطی و … در گروه‌ها جولان می‌دهند، دارای تریبون هستند و برای مثال وقتی کسی می‌گوید «چرا زنی در میان ارائه‌دهندگان نیست؟» یکهو یادشان می‌افتد که باید به آزادی برگزارکنندگان احترام گذاشت!

نرم‌افزار آزاد، در مورد شفافیت است!

در زمانی که در حوزه نرم‌افزار آزاد فعالیت می‌کردم (و بلاشک انتشار چندین کتاب آزاد، انتشار هزاران خط کد آزاد و حتی انتشار مدل‌های هوش مصنوعی آزاد که از صفحه گیتهاب من در دسترسند) بلاشک هر «ننه قمری» از راه می‌رسید یک سوال داشت «پول این کارها را از کجا می‌آوری؟»

بارها با شفافیت تمام گفتم که هزینه خیلی از این پروژه‌ها، از جیب تامین می‌شود. برخی را بعضی دوستان حمایت مالی می‌کنند (برای مثال مدتی شرکت ایران‌سرور، اسپانسر پروژه‌های هوش مصنوعی من بود) و برخی دیگر نیز بخاطر گرنت‌ها (تسهیلات)یی است که خارجی‌ها، برخلاف داخلی‌ها – که فقط ادعای تو خالی و بادمعده‌ای هستند – داده‌اند. جدی بگویم، بسیاری از این خارجی‌ها صرفا تا می‌شنیدند که قرار است تلاشی مانند مدل‌های مانی آزاد باشد، حساب را بدون چون و چرا چند هزار دلار شارژ می‌کردند و در تبلیغ و بازاریابی نتیجه نیز کمک بسزایی می‌دادند.

حتی یاد دارم که زمانی که استارتاپ مانی – که شاهدان زیادی مانند دوستان قدیمی‌ام در استارتاپ آرمو داشتم – که با هزینه شخصی ساخته شده بود بسیاری از دوستان می‌گفتند «از کجا آوردی که چنین چیزی راه‌اندازی کرده‌ای؟» شاید بهتر بود می‌گفتم «از سر قبر پدر فلان‌فلان‌شده‌ات» و انقدر خود را آزار نمی‌دادم.

حالا بیایید فرض کنید که از یک دوستی بپرسید تو که انقدر دست به رویدادت خوب است (با فرض این که تا الان در مورد هزینه و حمایت رویداد شفافیت نداشته) چه پاسخی بدهد خوب است؟ هیچ. در نهایت شما را متهم به ترول و دلقک بودن می‌کند و خودش می‌رود به رویدادهایش می‌رسد. که البته برگزاری رویداد اصلا چیز بدی نیست، من هم ضد آن نیستم فقط میخواستم بگویم که چه در جریان است.

در یک جامعه درست، مخفی‌کاری جایی ندارد.

تیر ۹۹، با تمام شک و شبهه‌های دور خودش یک خوبی داشت. مشخص کرد جماعت عریضه‌نویس همیشه معترض، آن هم از نوع معترض زیرلحافی، شناگران ماهر آب‌ندیده هستند. این شناگران ماهر آب‌ندیده آنجایی خود را نشان دادند که در برابر انجمن نام – که همه چیزش داشت شفاف و درست پیش می‌رفت – دک و پوز مبارزین عدالت اجتماعی داشتند، اما به خودشان که رسید، تپید!

چرا تپید؟ بسیاری از پروژه‌هایی که واضحا در داخل توسعه می‌یابند را به نام پروژه‌های خارجی مطرح کردند. گفتند مشارکت‌کننده از ایران دارد. در نهایت فهمیدیم که شخصی از ایران، در حال کار روی این پروژه‌ است و اتفاقا شرکت بزرگی از ایران هم پشت آن پروژه ایستاده، فقط برای این که خدای نکرده مورد اصابت ۹۹ تیر سه‌شعبه قرار نگیرند (چون بهرحال هم‌نوعان خودشان را خوب می‌شناسند) وانمود کردند که اینطور نیست. وانمود کردند رفت و آمد مالی اینجا اتفاق نمی‌افتد و صرفا حمایت از نرم‌افزار آزاد است.

بگذارید دوباره بگویم که حمایت از نرم‌افزار آزاد بسیار هم خوب است. اما چرا یک بار یکی از این دوستان از پروژه‌هایی مانند پارچ‌لینوکس یا پرسپولیس حمایت نکرد؟ چرا زمانی که مرحوم راستی‌کردار هنوز در قید حیات بود از ایشان دعوتی به عمل نیامد که سخنران یکی از رویدادها باشد؟ بگذارید باور نکنیم که تنها هدفتان توسعه آزادی نرم‌افزار است!

از طرف دیگر نیز وقتی دوستان برای اسپانسرهای مورددار – که انصافا انقدر شرف داشتند که نامی از آن‌ها بیاورند – مورد پرسش قرار می‌گیرند، تنها بازخوردشان مسدود کردن یک کاربر از گروه است؟ علاوه بر آن، از پاسخگویی درست در موردش طفره می‌روند؟ چرا پیرامون این که کانال‌های اجتماعی این رویدادها و اجتماعات بخصوص توسط چه کسی چرخانده می‌شود صحبت نمی‌شود؟ یا حتی گفته نمی‌شود که به نفع چه کسی درآمدزا یا مانتایز شده است؟ پاسخ این سوالات اگر داده شود، بسیاری از این مشکلات حل خواهند شد.

و اما وداع…

گرچه من طبق معمول، به انتشار محتوا، نرم‌افزار، مدل و … آزاد ادامه خواهم داد و این رویه را متوقف نخواهم کرد. اگر پروژه‌ای ببینم که قابل مشارکت باشد، قطعا در آن مشارکت می‌کنم.

وداع من با جامعه این است که در هیچ رویدادی مشارکت فعال نخواهم داشت. نه لاگ نه SFD نه رویداد دیگری که اسم «نرم‌افزار آزاد ایران» را یدک بکشد. همانطور که مانی نیز به زودی با اکوسیستم استارتاپی ایران وداع می‌کند تا مدتی را صرف تحقیق و تفحص پیرامون بازارهای جدید کنم، ترجیحم این خواهد بود که تمرکزم به جای این رویدادهای بی‌حاصل – به جز برای برگزارکنندگانی که جیب و رزومه خود را پرمی‌کنند – بر روی رشد دانش فردی و جمعی باشد.

در نهایت، پیش از آن که این مطلب به پایان برسد، خواهش می‌کنم این را به خود بگیرید و بدانید که حاضر به شرکت در هیچگونه صحبت دونفره، مصاحبه، مناظره و … پیرامون این مطلب خاص نیستم. چنانچه هم به دنبال مطالعات من در زمینه کارآفرینی هستید، به شما توصیه می‌کنم که به کانال تینک‌تانک بپیوندید.

در نهایت از تمامی افرادی که واقعا به مفهوم آزادی احترام گذاشتند، بدون ذره‌ای چشم‌داشت مادی رویداد برگزار کردند و مشارکت کردند، نرم‌افزار و توزیع و سخت‌افزار ساختند، تشکر ویژه می‌کنم. چنین افرادی در این ناجامعه، بسیار نایابند. امیدوارم در آینده قدردانشان باشیم.

پی‌نوشت: من این مطلب را فقط و فقط در کانال تلگرام ذهن زیبا قرار خواهم داد. انتشار آن در گروه‌ها و کانال‌های دیگر توسط دوستان دیگری رخ خواهد داد. 

فرآیند یادگیری آن هم در عصری که هوش مصنوعی (بخصوص این ChatGPT و Perplexity و ابزارهایی که به نوعی جایگزین گوگل و موتورهای جستجو هم شدند) به نظر ساده‌تر میاد، در صورتی که اینطور نیست. یادگیری سریع‌تر شده اما طبیعتا با پیشرفت سریع و با سرعت نزدیک به سرعت نور علم و تکنولوژی، یادگیری رو برای ما کمی سخت‌تر کرده.

در این پست بلاگ، ابتدا عمومیات و بدیهیات یادگیری رو پوشش می‌دم. پس از اون، در مورد Polymath (یا بعبارتی همه‌چیزدان) شدن صحبتی خواهم کرد و بررسی خواهیم کرد که شما چطور می‌تونید هم یک مبحث رو بهتر یاد بگیرید، هم در نهایت یک Polymath باشید.

فرآیند یادگیری، آنالوگ است

این موضوعی که تقریبا در دنیای فعلی کسی بهش توجه نمی‌کنه، اینه که اعصاب محیطی، مغز و کلا سیستم ادراکی و شناختی انسان از اساس یک ماشین آنالوگه و نه یک ماشین دیجیتال. تازه اگر بخواهیم یک مدل مهندسی از خودمون داشته باشیم، در حقیقت مدلی که داریم یک مدل «الکترومکانیکی» خواهد بود.

چرا که علاوه بر این که ما سیستمی برای درک و شهود از طریق فرآیندهای الکتروشیمایی (سلول‌ها و دستگاه عصبی) داریم، فرایندهای مکانیکی هم داریم که به شکل «حافظه عضلانی» خودشون رو نشون می‌دن. گرچه این موارد رو اصولا توجه زیادی بهش نمی‌کنیم اما مساله ساده‌ای مثل راه رفتن، نفس کشیدن، درخواست کمک کردن موقع درد داشتن و …؛ همه برمی‌گردند به این ماهیت مکانیکی و الکترومکانیکی ما.

حالا از این‌ها بگذریم، چرا باید در نظر بگیریم که یادگیری دیجیتال نیست؟ چون بسیاری از توصیه‌ها اینه که «از یوتوب یا AI یاد بگیرید». این جمله گرچه می‌تونه جمله درستی باشه، اما کاملا هم درست نیست. شما با تماشای ویدئوهای یوتوب، قطعا اطلاعات خوبی در زمینه‌های مختلف کسب می‌کنید و در این شکی نیست. اکثر نرم‌افزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی هم به شما در درک مفاهیم کمک می‌کنند و باز هم در این نباید شکی کنید اما یادتون باشه که هوش مصنوعی به ما کمک می‌کنه کارهامون رو هوشمندانه‌تر انجام بدیم، نه این که کلا مغزمون رو بدیم دست یک مشت کد کامپیوتری 🙂

در واقع در فرایند درست یادگیری، شما علاوه بر چشم و گوش، باید سایر نقاط بدن هم (مرتبط با کاری که دارید یاد می‌گیرید) رو حتما درگیر کنید. یعنی چی؟ برگردیم به زمان دانشگاه و مدرسه و … . یادتون هست که وقتی استاد یا معلم چیزی پای تخته می‌نوشت ما هم جزوه‌برداری می‌کردیم؟ به همین دلیل همین الان هم شما یکم زور بزنید احتمال زیاد خیلی مفاهیم از اون زمان یادتون خواهد آمد.

یکی از دلایلش دقیقا درگیر سیستم آنالوگ یعنی عضلات دست شما در موضوعی بوده که داشتید نوت‌برداری می‌کردید.

حالا که این همه در مورد آنالوگ بودن فرایند یادگیری صحبت کردم، به نظرم بهتره که یکم هم در این مورد صحبت کنیم که چطور فرآیند یادگیری رو برای خودمون بهینه کنیم.

یادگیری خود را مهندسی کنید.

از اونجایی که ما مهندس هستیم و دوست داریم همه چیز رو مهندس‌وار ببینیم، به نظرم بهتره که یادگیری خودمون رو هم مهندسی کنیم. در ادامه یک سری راهکار برای شما میارم که می‌تونه به مهندسی روش یادگیری شما کمک کنه.

• گام اول: کاغذ و قلم فراموش نشه. همونطوری که در بخش پیش گفته شد، یادگیری یک فرآیند آنالوگه و برای این که بتونیم این فرایند آنالوگ رو هرچه بهتر کنیم، نیازمند این هستیم که بخش آنالوگ بدن و ذهن رو هم روشن کنیم. همراه داشتن کاغذ و قلم و یادداشت کردن نکات مهم، واقعا به شما کمک می‌کنه در بخاطر سپردن آنچه که درحال یادگیری هستید. فرقی نداره که دارید کتاب می‌خونید یا دارید از یوتوب و ChatGPT یاد می‌گیرید، مهم اینه که بتونید کاری که دارید می‌کنید رو به شکل خلاصه و با ادبیات خودتون بازنویسی کنید.
• گام دوم: از ابزارها کمک بگیرید. یکی از ابزارهایی که چندوقت اخیر واقعا در بهبود پروسه یادگیری به من کمک کرده ابزار NotebookLM گوگل بوده. این ابزار از شما لینک و منابع می‌گیره و بهتون کمک می‌کنه که چطور پروسه یادگیری خودتون رو بهبود بدید و بهتر یاد بگیرید. همچنین یکی دیگر از ابزارهای خوبی که ازش می‌تونید استفاده کنید قابلیت Deep Research از هوش مصنوعی گوگل یا همون Gemini می‌تونه باشه.
• گام سوم: منفعل نباشید، از این که بزنید به دل کار؛ نترسید. فرض کنید می‌خواهید یک ابزار خاصی تولید کنید. حالا چه به قصد این که این ابزار قراره برای شما حکم سرگرمی داشته باشه چه پروژه‌ای باشه مثل مانی برای من. مهم اینه که بعد زا این که منابع خوب رو پیدا کردید و مطالعاتتون رو انجام دادید، حتما یه چیزی پیاده کنید.
• گام چهارم: در محیط باشید. در محیط مناسب قرار گرفتن، از ارکان بسیار مهم یادگیریه. برای مثال، شرکت در یک دوره برنامه‌نویسی ممکنه از شما برنامه‌نویس نسازه (حداقل تا وقتی سه گام اول رو درست تجربه نکنید) اما در محیطی قرار می‌گیرید از افرادی که به شما ایده می‌دن. بله، ایده‌های خوب همه‌جا پیدا میشن اما مناسب‌ترین جا، جاییه که افراد هم‌فکر شما حضور داشته باشند.
• گام پنجم: یادگیری خودتون رو به اشتراک بگذارید. حجم زیادی کانال یوتوب و بلاگ و کانال تلگرام و … وجود داره که شخص صرفا ایجادش کرده که پروسه یادگیری خودش رو به اشتراک بگذاره، این یعنی چی؟ یعنی ایجاد یک commitment یا تعهد خوب برای این که به کارش ادامه بده. شما هم اگر چنین کاری کنید احتمالا تداوم بهتری در یادگیری خواهید داشت. این رو هم بهتون بگم که هیچ کس از روز اول برنامه‌نویس، موزیسین، شاعر و … نبوده. همه وقت گذاشتند، مداومت به خرج دادن و یاد گرفتند و شدند چیزی که ما می‌شناسیم.

حالا که مهندسی یادگیری رو یاد گرفتیم، وقتشه بریم سراغ این که Polymath بشیم. البته قبل از اون شاید بهتر باشه که یکم تعاریف رو بررسی کنیم اول و بعد بریم سراغ این که چطور میشه Polymath شد.

شخص Polymath کیست؟

آیا شخصی رو می‌شناسید که در چند حوزه مختلف به معنای واقعی خبره باشه؟ در دنیای واقعی به شخصی مثل لئوناردو داوینچی که نقاش، مهندس و آناتومیست بود می‌گفتند Polymath.

در حال حاضر افراد زیادی چنین عنوانی رو یدک می‌کشند ولی خب در زمان قدیم، شایع‌تر بوده. نیوتن، گالیله، لایبنیتز، تسلا و … همه و همه Polymath بودند اما همیشه یک کژفهمی بزرگ در مورد این افراد وجود داره. می‌دونید اون چیه؟ اینه که این افراد «یه مقدار کم از هر علمی بلدند». در صورتی که اینطور نیست.

شخصی رو میشه بهش گفت Polymath که اگر پزشک، برنامه‌نویس و فوتبالیسته، در همه اون‌ها خوبه. این موضوع رو اینجا بیان کردم که بهتون بگم راه polymath شدن رو چطوری رفتم و خب در حوزه موسیقی و همچنن هوش مصنوعی، می‌تونم مدعی بشم که polymath هستم. پس کمربندها را ببندیم.

چطور Polymath بشیم؟

اولین گامش اینه که بدونید چه حوزه‌های مورد علاقه شماست. از یکی که فکر می‌کنید در دسترس‌تره، شروع کنید. احتمالا با توجه به دنیایی که امروز در پیش داریم، حرفه‌ای شدن و utilize کردن ابزارهای هوش مصنوعی براتون گزینه خوبیه.

بعد از این که به نقطه‌ای رسیدید که بتونید چنین ادعایی کنید یا خروجی‌های هوش مصنوعی و pipeline هاتون و …؛ تونست در یک محصول واقعی استفاده بشه، احتمالا می‌تونید برید سراغ برنامه‌نویسی.

و همینطوری هرکدوم رو که «تیک بزنید» می‌تونید برید سراغ گزینه بعدی. دقت کنید هوش مصنوعی و برنامه‌نویسی، مثال‌هایی بودند که خودم دنبال کردم. برای شما ممکنه ورزش و نقاشی باشه. خلاصه حرف من اینه که شما اگر چنین چیزی رو می‌خواهید، قطعا باید حواستون باشه که چطور پیش برید.

این که یک قسمت رو نیمه‌کاره رها کنید و بعد برید سراغ یکی دیگه، اسمش polymath بودن نیست. بلکه باید در یک زمینه به حد مورد نظر خودتون برسید و سپس برید سراغ گزینه بعدی. به این شکل احتمالا می‌بینید که یادگیری موضوع بعدی چقدر هم براتون ساده‌تر خواهد شد.

خلاصه کنم، اگر یک روند منظم و با ثبات قدم داشته باشیم، احتمالا راحت می‌تونیم در زمینه‌های مورد علاقمون استاد شیم و به خودمون عنوان Polymath رو بدیم.

سخن پایانی

پروسه یادگیری، و این که چطور درست یاد بگیریم، خودش یک هنره. هنری که خیلی از ما دیر بهش می‌رسیم. زمانی بهش می‌رسیم که حس می‌کنیم ممکنه دیگه به دردمون نخوره و خب حقیقت اینه که اینطور نیست. به قول معروف ماهی رو هرموقع از آب بگیریم، تازه‌ست و این هم یکی از این موارده. هرجا بتونیم پروسه اشکال‌داری از زندگی خودمون رو درست کنیم، احتمالا برد خوبی نصیبمون شده.

این رو هم اضافه کنم که متاسفانه در هیچ کجای سیستم آموزشی «چطور یاد گرفتن» رو به ما یاد ندادند. حتی در سال کنکور (توصیه می‌کنم که ناندانی گرگها رو که سال کنکورم نوشتم بخونید) هم به ما فقط «حذف گزینه» یاد دادند (که بخش بسیار کوچکی از یادگیری به شمار میاد) و خب همونطور که می‌بینید، من هم در ۳۰ سالگی تازه تونستم به نقطه‌ای برسم که مدعی بشم خود یادگیری رو، یاد گرفتم. امیدوارم که این مطلب، مفید باشه و به کارتون بیاد.

ضمنا مطالب کوتاه‌تر و «از هر دری سخنی» من رو می‌تونید در کانال تلگرامی ذهن زیبا بخونید و اونجا هم با هم تعامل داشته باشیم.